Τὸ Παγκράτιον ἦταν ἀγώνισμα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἕνας συνδυασμὸς πάλης, λακτισμάτων καὶ πυγμαχίας χωρὶς ἱμάντες.
Ὁ Ἀριστοτέλης (Ρητορικὴ Α 5-14, 1361β) τὸ ὁρίζει ὡς ἑξῆς: «ὁ δὲ θλίβειν καὶ κατέχειν παλαιστικός, ὁ δὲ ὦσαι τῇ πλὴγῇ πυκτικός, ὁ δ' ἀμφοτέροις τούτοις παγκρατιαστικός». Ἡ ὀνομασία προέρχεται ἀπὸ τὶς λέξεις πᾶν + κρατεῖν, δηλαδὴ νικητὴς γινόταν αὐτὸς ποὺ "κατέχει τὴν κυρίαρχη δύναμη" ἢ αὐτὸς ποὺ "κυριαρχεῖ ἀπόλυτα", ἐνῷ οἱ ἀθλητὲς ὀνομάζονταν παγκρατιαστές.
Τὸ ἄθλημα αὐτό, ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηρισθεῖ καὶ πολεμικὴ τέχνη, εἰσήχθη στοὺς Ὀλυμπιακοὺς Ἀγῶνες τὸ 648 π.Χ. στὴν 33η Ὀλυμπιάδα. Ἦταν θεαματικὸ καὶ δημοφιλές («Ἐν Ὀλυμπίᾳ τὸ κάλλιον» , Φιλόστρατος), ἀλλὰ καὶ ἐπικίνδυνο, ἀφοῦ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα πολλὲς φορὲς ὡς καὶ τὸ θάνατο τοῦ ἑνὸς τῶν ἀντιπάλων (Παυσανίας Η,10.1). Οἱ ἀρχαῖοι Ὀλυμπιακοὶ Ἀγῶνες μετὰ τὸ 200 π.Χ. εἰσήγαγαν καὶ ἕναν λιγότερο βίαιο διαγωνισμὸ «Παγκρατίου παίδων» γιὰ τὰ νέα ἀγόρια.
Τὸ παγκράτιο συνδύαζε τὸ χτύπημα καὶ τὴν ἁρπαγὴ (λαβὴ) καὶ ἦταν ἀγῶνας ποὺ κερδιζόταν μὲ τὴν ὑποταγὴ τοῦ ἀντιπάλου. Ἕνας ἀγωνιζόμενος θὰ μποροῦσε νὰ ἐπισημάνει τὴν ὑποταγή του μὲ ἀνάταση τοῦ χεριοῦ ἢ ἑνὸς δακτύλου του, ἀλλὰ μερικὲς φορὲς ἡ μόνη μορφὴ ὑποταγῆς ἦταν ὁ θάνατος ἑνὸς ἀπὸ τοὺς ἀγωνιζόμενους.
Οἱ "κοινὲς κλειδαριὲς" καὶ ἡ "ἔμφραξη κρατοῦν" ἦταν κοινὲς τεχνικές. Σήμερα αὐτὲς οἱ τεχνικὲς θὰ μεταφράζονταν ὡς λαβὲς ἐξάρθρωσης σημείων, ὅπως αὐχένας, ὦμος, ἀγκῶνας, καρπός, μηρός, ἀστράγαλος καὶ ἄλλα. Τὰ λακτίσματα καὶ ἡ χρησιμοποίηση τῶν "πυγμῶν" ἦταν ἡ μέθοδος ἐπίθεσης, ποὺ στηρίζεται σὲ μεγάλο ποσοστὸ στὴ δύναμη. Γι' αὐτὸ τὸ λόγο τὸ Παγκράτιο ἦταν ὑπόθεση τῶν βαρύτερων καὶ πιὸ δυνατῶν ἀθλητῶν.
Στὴν πραγματικότητα ὑπῆρχαν μόνο τρεῖς κανόνες: οἱ ἀγωνιζόμενοι δὲν εἶχαν τὸ δικαίωμα νὰ βγάλουν ὁ ἕνας τὰ μάτια τοῦ ἄλλου, νὰ δαγκώσουν ὁ ἕνας τὸν ἄλλον ἢ νὰ τὸν χτυπήσουν στὴν περιοχὴ τῶν ὄρχεων.
Ὑπῆρχαν δύο εἴδη Παγκρατίου:
Τὸ ἕνα διεξαγόταν σὲ ὄρθια στάση καὶ ἦταν λιγότερο ἐπικίνδυνο, ὀνομαζόταν δὲ "Ἄνω ἢ ὀρθοστάνδην παγκράτιο".
Στὸ ἄλλο συνεχιζόταν ὁ ἀγῶνας καὶ μετὰ τὴν πτώση ἑνὸς ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους, ὁ ὁποῖος κατόπιν τούτου ἦταν εὐάλωτος σὲ κτυπήματα τοῦ ἀντιπάλου. Τὸ εἶδος αὐτὸ ὀνομαζόταν "Κάτω παγκράτιο".
Ἡ μυθολογία θέλει τὸ ἄθλημα νὰ προέρχεται ἀπὸ τὸ Θησέα, ποὺ ἐπιστράτευσε συνδυασμὸ πάλης καὶ πυγμῆς γιὰ νὰ καταβάλει τὸν Μινώταυρο. Σύμφωνα μὲ ἄλλη ἀνάλογη ἐκδοχή, ὁ Ἡρακλῆς κατέβαλε μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸ λιοντάρι τῆς Νεμέας.
Μὲ τὶς ἐκστρατεῖες του Μέγ. Ἀλεξάνδρου τὸ Παγκράτιο διαδόθηκε στὴν Ἰνδία. Πιστεύεται πὼς ἀπὸ ἐκεῖ ἔφτασε στὶς χῶρες τῆς Ἄπω Ἀνατολῆς καὶ ἀποτέλεσε τὸν πρόγονο ὅλων τῶν ἀνατολικῶν πολεμικῶν τεχνῶν.
Διάσημοι ἀρχαῖοι παγκρατιαστὲς ἦταν ὁ Θεαγένης ὁ Θάσιος, ὁ Λύγδαμης ὁ Συρακούσιος, ὁ Δωριεὺς ὁ Ρόδιος, ὁ Σώστρατος ὁ Σικυώνιος καὶ ὁ Πολυδάμας ἀπὸ τὴ Σκοτοῦσσα.
- Ancient Greek Civilization - Αρχαία Ελλάς
